Yığma Yapılarda Deprem Güvenliği: TBDY 2018 ve RYTEİE-2019 Kapsamında Değerlendirme

1. Giriş

Türkiye'nin tarihi ve kültürel mirasının önemli bir bölümünü oluşturan yığma yapılar, deprem riski açısından en kırılgan yapı stoğunu temsil etmektedir. Taş, tuğla veya kerpiç gibi geleneksel malzemelerle inşa edilen bu yapılar; düşük çekme dayanımı, sınırlı süneklik kapasitesi ve düzensiz taşıyıcı sistem özellikleri nedeniyle deprem etkilerine karşı son derece savunmasızdır.

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, yığma yapıların deprem performansını bir kez daha gündeme taşımıştır. Hatay, Kahramanmaraş ve Adıyaman'da yüzlerce tarihi yığma yapı ya tamamen yıkılmış ya da ağır hasar görmüştür. Bu tablo, mevcut yığma yapı stoğunun acil güçlendirme ihtiyacını açıkça ortaya koymaktadır.

2. Yığma Yapıların Yapısal Özellikleri

2.1 Malzeme Özellikleri

Yığma yapılarda kullanılan geleneksel malzemelerin mekanik özellikleri, modern betonarme yapılardan önemli ölçüde farklılık göstermektedir:

Malzeme	Basınç Dayanımı	Çekme Dayanımı	Elastisite Modülü
Kesme taş	20-80 MPa	1-4 MPa	10-40 GPa
Moloz taş	5-20 MPa	0.2-1 MPa	2-10 GPa
Pişmiş tuğla	10-30 MPa	0.5-2 MPa	5-15 GPa
Kerpiç	1-5 MPa	0.1-0.5 MPa	0.5-2 GPa
Harç (kireç)	1-5 MPa	0.1-0.5 MPa	1-5 GPa

2.2 Tipik Hasar Mekanizmaları

Deprem etkisi altında yığma yapılarda gözlemlenen başlıca hasar mekanizmaları şunlardır:

• Düzlem dışı devrilme: Duvarların kendi düzlemleri dışında devrilmesi
• Köşe ayrılması: Dik açıyla birleşen duvarların ayrılması
• Çapraz çatlaklar: Kesme kuvvetleri nedeniyle oluşan X şeklinde çatlaklar
• Yatay kayma: Duvar katmanları arasında yatay kayma
• Döşeme-duvar bağlantısı kopması: Döşeme ve duvar arasındaki bağlantının zayıflaması

3. TBDY 2018 Kapsamında Yığma Yapı Değerlendirmesi

3.1 Yönetmelik Hükümleri

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), yığma yapıların deprem performansının değerlendirilmesine ilişkin kapsamlı hükümler içermektedir. Yönetmeliğin Bölüm 11'i, mevcut yığma binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesine ayrılmıştır.

3.2 Performans Hedefleri

TBDY 2018'e göre yığma yapılar için belirlenen deprem performans hedefleri:

Deprem Düzeyi	Aşılma Olasılığı (50 yılda)	Performans Hedefi
DD-1 (Büyük Deprem)	%2	Göçme Önleme (GÖ)
DD-2 (Tasarım Depremi)	%10	Can Güvenliği (CG)
DD-3 (Servis Depremi)	%50	Sınırlı Hasar (SH)

3.3 Analiz Yöntemleri

TBDY 2018, yığma yapıların değerlendirilmesinde iki temel analiz yöntemi öngörmektedir:

• Doğrusal Elastik Analiz: Basit geometrili ve düzenli yığma yapılar için
• Doğrusal Olmayan Analiz (İtme Analizi): Karmaşık geometrili ve tarihi yapılar için

4. RYTEİE-2019 Kapsamında Tarihi Yığma Yapılar

4.1 Yönetmelik Kapsamı

Riskli Yapıların Tespitine İlişkin Esaslar (RYTEİE-2019), 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespitine ilişkin teknik esasları belirlemektedir. Tarihi yığma yapılar için özel değerlendirme kriterleri içermektedir.

4.2 Akademik Araştırmalar

Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi'nde (DÜBİTED) yayınlanan araştırmada (2022), TBDY-2018 ve RYTEİE-2019 kapsamında tarihi bir yığma binanın deprem güvenliği değerlendirilmiştir. Çalışmada elde edilen bulgular, tarihi yığma yapıların büyük çoğunluğunun mevcut deprem yönetmeliği gerekliliklerini karşılamadığını ortaya koymaktadır.

Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi'nde yayınlanan kapsamlı literatür taramasında (Aralık 2024), Mardin tarihi dokusundaki yığma yapılar incelenmiş; güçlendirme tekniklerinin koruma ilkeleriyle ilişkilendirilmesi değerlendirilmiştir. Çalışma, tarihi yığma yapıların güçlendirilmesinde teknolojik gelişmeler ile uygun müdahalelerin analiz ve deneyler ile mümkün olduğunu vurgulamaktadır.

5. Yığma Yapılarda Güçlendirme Yöntemleri

5.1 Geleneksel Yöntemler

• Çimento enjeksiyonu: Duvar içi boşlukların doldurulması
• Betonarme perde ilavesi: Mevcut duvara beton perde eklenmesi
• Çelik çerçeve: Dış cepheden çelik konstrüksiyon eklenmesi

5.2 Modern ve Tarihe Uyumlu Yöntemler

• Paslanmaz çelik gergi çubukları: Hava soğutmalı karot delgi ile yerleştirilen AISI 316L çubuklar
• CFRP/FRP güçlendirme: Karbon fiber şeritlerle görünmez güçlendirme
• FRCM sistemi: Fiber takviyeli çimento harçlı kompozit sistem
• Çelik halat gergi: Kubbe ve tonoz sistemlerinde çelik halat uygulaması
• Epoksi enjeksiyon: Çatlak onarımı ve yapısal bütünlük sağlama

5.3 Yöntem Karşılaştırması

Yöntem	Tarihi Uyum	Dayanım Artışı	Uygulama Süresi	Maliyet
Paslanmaz Gergi	✅ Yüksek	Orta-Yüksek	Orta	Yüksek
CFRP/FRP	✅ Yüksek	Yüksek	Hızlı	Orta-Yüksek
FRCM	✅ Çok Yüksek	Orta	Orta	Orta
Beton Perde	❌ Düşük	Çok Yüksek	Yavaş	Orta
Çelik Çerçeve	⚠️ Orta	Yüksek	Orta	Yüksek

6. YAPIGÜÇ A.Ş. Deneyimi

YAPIGÜÇ MÜŞ.MÜH.SAN VE TİC A.Ş., yığma tarihi yapılarda güçlendirme alanında Türkiye'nin önde gelen firmalarından biridir. Sirkeci Tren Garı, Antakya Arkeoloji Müzesi ve çok sayıda tarihi cami ve köprüde gerçekleştirilen uygulamalar, firmanın bu alandaki uzmanlığını kanıtlamaktadır.

Tüm güçlendirme projelerimiz; TBDY 2018, RYTEİE-2019 ve Kültür Varlıkları Koruma Kurulu ilke kararları çerçevesinde, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı lisansı kapsamında yürütülmektedir.